Luận văn: Linh thần trong truyền thuyết Việt Nam, HAY, 9đ

Please download to get full document.

View again

of 132
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
 3
 
  Download luận văn thạc sĩ ngành văn học Việt Nam với đề tài: Linh thần trong truyền thuyết Việt Nam, cho các bạn làm luận văn tham khảo
Share
Transcript
  • 1. 1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Võ Thạch Anh LINH THẦN TRONG TRUYỀN THUYẾT VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC Thành phố Hồ Chí Minh - 2012
  • 2. 2 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Võ Thạch Anh LINH THẦN TRONG TRUYỀN THUYẾT VIỆT NAM Chuyên ngành : Văn học Việt Nam Mã số : 60 22 34 LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC TS. HỒ QUỐC HÙNG Thành phố Hồ Chí Minh - 2012
  • 3. 3 LỜI CẢM ƠN Để hoàn tất chương trình Cao học và hoàn thành luận văn tốt nghiệp chuyên ngành Văn học Việt Nam, tôi đã nhận được sự hướng dẫn và chỉ bảo tận tình của quý thầy cô trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh. Trước tiên, tôi xin được gửi lời cám ơn đến Ban giám hiệu, khoa Ngữ văn, phòng Sau đại học trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện tốt nhất để tôi có thể thực hiện luận văn trong thời gian cho phép. Nhân đây, tôi cũng xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến Lãnh đạo tỉnh Bình Dương, Phòng Giáo dục huyện Bến Cát, Ban giám hiệu, quý thầy cô trường THCS Bình Phú, huyện Bến Cát, tỉnh Bình Dương đã hỗ trợ kinh phí và tạo điều kiện thuận lợi giúp tôi hoàn thành chương trình Cao học trong thời gian hai năm. Nhân đây, tôi cũng xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến gia đình, bạn bè, những người thân yêu đã luôn quan tâm, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn. Với tôi, “Linh thần trong truyền thuyết Việt Nam” là một đề tài tương đối mới. Để thực hiện đề tài này, tôi đã nhận được sự hướng dẫn tận tâm, nhiệt tình và chu đáo của TS. Hồ Quốc Hùng. Nhân dịp này, cho phép tôi được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy. Trong quá trình thao tác, tôi đã gặp không ít khó khăn từ bố cục nội dung đến hình thức trình bày. Khi ấy, tôi luôn nhận được những lời góp ý và chỉ bảo tận tình của Thầy. Những hướng dẫn, chỉ bảo của Thầy đã giúp cho đề tài của tôi ngày một hoàn thiện để tôi có được kết quả như hôm nay. Dẫu đã cố gắng hoàn thành luận văn bằng tất cả năng lực và tâm huyết, song, chắc chắn luận văn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót. Rất mong nhận được những ý kiến đóng góp chân thành của quý thầy cô và các bạn. Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 09 năm 2012 Tác giả luận văn Võ Thạch Anh
  • 4. 4 MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN MỞ ĐẦU..........................................................................................................................4 1. Lý do chọn đề tài..........................................................................................................7 2. Lịch sử vấn đề ..............................................................................................................8 3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu .................................................................................12 3.1. Đối tượng nghiên cứu..........................................................................................12 3.2. Phạm vi nghiên cứu.............................................................................................13 4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.............................................................................13 5. Phương pháp nghiên cứu............................................................................................13 5.1. Phương pháp thống kê, miêu tả...........................................................................13 5.2. Phương pháp loại hình lịch sử.............................................................................14 5.3. Phương pháp cấu trúc..........................................................................................14 5.4. Phương pháp nghiên cứu liên ngành...................................................................14 6. Đóng góp mới của luận văn .......................................................................................14 7. Cấu trúc luận văn .......................................................................................................14 NỘI DUNG ....................................................................................................................17 CHƯƠNG 1 - NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI ....................17 1.1. Mối quan hệ giữa linh thần với đời sống tâm linh, tín ngưỡng người Việt ........17 1.1.1. Đời sống tín ngưỡng ở Việt Nam .................................................................17 1.1.2. Biểu hiện của tâm linh trong đời sống tín ngưỡng .......................................19 1.1.3. Tâm linh với tín ngưỡng sùng bái tự nhiên ..................................................20 1.1.4. Tâm linh với tín ngưỡng sùng bái con người ...............................................22 1.2. Quan niệm về linh thần .......................................................................................25 1.2.1. Khái niệm về linh thần..................................................................................25 1.2.2. Các khái niệm liên quan ...............................................................................28 1.3. Mối quan hệ giữa truyền thuyết linh thần và thần tích........................................34
  • 5. 5 CHƯƠNG 2 - THỐNG KÊ, PHÂN LOẠI TRUYỀN THUYẾT LINH THẦN VIỆT NAM...............................................................................................................................39 2.1. Tình hình tư liệu ..................................................................................................39 2.1.1. Đánh giá tình hình tư liệu .............................................................................39 2.1.2. Kết quả thống kê...........................................................................................40 2.1.3. Vấn đề dị bản................................................................................................42 2.2. Phân loại ..............................................................................................................44 2.2.1. Truyện kể về nhân vật truyền thuyết được “hóa thân” từ linh thần đời trước ..............................................................................................................…45 2.2.2. Truyện kể về nhân vật truyền thuyết có “yếu tố linh thần” phò trợ .............49 2.2.3. Truyền thuyết về nhân vật có công “hóa Thánh” trở thành linh thần ..........55 2.2.4. Truyện kể về sự “hóa thân” truyền đời của linh thần qua nhân vật truyền thuyết ..................................................................................................................59 CHƯƠNG 3 - ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO TRUYỀN THUYẾT LINH THẦN.................74 3.1. Khái niệm “cấu tạo” ............................................................................................74 3.2. Cấu tạo truyền thuyết linh thần ...........................................................................75 3.2.1. Cốt truyện .....................................................................................................75 3.2.1.1. Nhóm truyện về nhân vật truyền thuyết được “hóa thân” từ linh thần đời trước ………….............................................................................................75 3.2.1.2. Nhóm truyền thuyết có “yếu tố hiển linh” của linh thần .......................80 3.2.1.3. Nhóm truyền thuyết về nhân vật có công được “hiển Thánh” trở thành linh thần.....................................................................................................86 3.2.1.4. Nhóm truyện kể về nhân vật truyền thuyết được “hóa thân” từ linh thần đời trước và tiếp tục “hóa Thánh” sau khi có công để hiển linh âm phù người đời sau.......................................................................................................96 3.2.2. Kiểu nhân vật linh thần...............................................................................103 3.2.3. Các hình thức hiển linh...............................................................................106 3.2.4. Một số motif tiêu biểu.................................................................................110 3.2.4.1. Motif sinh nở thần kỳ...........................................................................111
  • 6. 6 3.2.4.2. Motif chiến công phi thường................................................................110 3.2.4.3. Motif “Ngài hóa” .................................................................................114 3.2.4.4. Motif hiển linh .....................................................................................116 3.2.4.5. Motif giấc mơ, điềm báo......................................................................117 KẾT LUẬN..................................................................................................................121 TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................................126 PHỤ LỤC
  • 7. 7 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Việc thờ phụng linh thần (thiên thần, nhiên thần, nhân thần, thần Thành Hoàng, nữ thần, Thánh mẫu, …) trong hệ thống thần linh Việt vốn là một tập quán, thói quen trong tâm thức người Việt từ xa xưa. Trước khi có các tôn giáo hiện hữu, hệ thống thần linh Việt đã được dân chúng tôn thờ cho đến hôm nay. Đó là một khuynh hướng tín ngưỡng thiêng liêng của dân tộc. Khuynh hướng ấy chứng tỏ bề dày và chiều sâu của văn hóa tâm linh người Việt. Tín ngưỡng thờ phụng linh thần tồn tại dưới nhiều dạng thức và được biểu hiện phong phú trong hệ thống truyền thuyết Việt Nam. Chính vì thế, vấn đề linh thần trong truyền thuyết Việt Nam từ lâu đã được quan tâm ở nhiều giác độ khác nhau. Về mặt bản chất, có thể nói giữa truyền thuyết với tín ngưỡng và tôn giáo có một mối quan hệ tương tác lẫn nhau. Việc tìm hiểu các vấn đề về linh thần trong truyền thuyết giúp ta hiểu sâu hơn mối quan hệ của thể loại này trong đời sống tinh thần của dân tộc suốt chiều dài lịch sử. Với đề tài “Linh thần trong truyền thuyết Việt Nam”, người viết mong muốn tìm hiểu, tập hợp, phân loại và hệ thống các kiểu truyện về linh thần trong truyền thuyết Việt Nam để làm rõ thêm mối quan hệ của chúng như những mắt xích trong đời sống văn hóa tâm linh người Việt. Bên cạnh đó, với đề tài này, người viết mong muốn làm rõ đặc điểm cấu tạo của truyền thuyết linh thần dựa trên các tiêu chí: cốt truyện, kiểu nhân vật, các hình thức hiển linh, các motif tiêu biểu để qua đó thấy được tính kế thừa và khác biệt của truyền thuyết linh thần trong hệ thống truyền thuyết Việt Nam. Là giáo viên Ngữ văn, thông qua đề tài của mình, người viết mong muốn góp phần bồi dưỡng các thế hệ học sinh lòng tự hào về truyền thống và lịch sử dân tộc, về sự đa dạng và sức sống trường tồn của văn hóa tín ngưỡng dân gian; giáo dục học sinh lòng biết ơn, sự ngưỡng mộ, tôn kính những người anh hùng có công trong sự nghiệp dựng nước, giữ nước. Đồng thời, góp phần lưu giữ và phát triển một thể
  • 8. 8 loại văn học dân gian có khả năng kết nối quá khứ - hiện tại, truyền thống - hiện đại. Từ đó, góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. 2. Lịch sử vấn đề Trong lịch sử nghiên cứu văn học dân gian, việc nghiên cứu linh thần trong truyền thuyết Việt Nam một cách hệ thống, bài bản, chuyên sâu hiện vẫn còn bỏ ngỏ nhất là hình thức cấu tạo, tổ chức của truyện. Nhìn nhận lại, các ý kiến đề cập đến mối quan hệ của chúng trong từng tác phẩm không phải là ít nhưng chủ yếu ở hai dạng: tục thờ Thành hoàng (các trung đẳng thần, hạ đẳng thần cấp địa phương, làng, xã) và tục thờ các anh hùng chống giặc ngoại xâm, các danh nhân văn hóa lịch sử (các thượng đẳng thần cấp quốc gia). Như vậy, dù còn quá ít những công trình chuyên sâu nghiên cứu linh thần dưới góc độ thể loại truyền thuyết, nhưng tùy mức độ trực tiếp hay gián tiếp các công trình vẫn gợi lên nhiều hướng suy nghĩ. Qua quá trình tìm hiểu việc nghiên cứu linh thần trong truyền thuyết Việt Nam cấp độ địa phương (các công trình chủ yếu nghiên cứu văn hóa làng, xã), chúng tôi nhận thấy tục thờ Thành hoàng ở phạm vi làng, xã khá phổ biến. Phần lớn, việc nghiên cứu ấy thiên về mô tả gốc tích các thần, mô tả các nghi lễ, nghi thức thờ cúng và hướng việc nghiên cứu ấy vào đời sống cộng đồng, đời sống tâm linh là chủ yếu. Tương tự như vậy, việc nghiên cứu linh thần trong truyền thuyết Việt Nam cấp độ quốc gia - dân tộc, chúng tôi nhận thấy việc nghiên cứu ở đây chủ yếu thiên về tục thờ các Thượng đẳng thần, những người anh hùng có công với đất nước, các danh nhân văn hóa lịch sử, tuy chết đi nhưng oai linh vẫn còn và trở thành biểu tượng cho tinh thần chống giặc ngoại xâm. Như vậy, dù nói kiểu nào thì các bài viết cũng chỉ đề cập đến khía cạnh hoạt động tín ngưỡng mà không chú trọng vào các linh thần như yếu tố nghệ thuật của tác phẩm truyền thuyết. Xét dưới góc độ này, chúng tôi nhận thấy nhà sử học Tạ Chí Đại Trường trong công trình Thần Người và Đất Việt (2006) đã hệ thống hóa khá kỹ các tập tục tín ngưỡng “giúp chúng ta nhìn lại quá trình phát triển của tín ngưỡng dân gian Việt Nam từ thời cổ đại đến ngày nay”. Từ đó “hiểu thêm diễn biến của tín ngưỡng
  • 9. 9 thờ thần của dân tộc ta, đi sâu vào cuộc sống tâm linh của dân tộc qua các thời đại.” [68]. Dĩ nhiên, công trình này không đặt vấn đề tìm hiểu mối quan hệ giữa tín ngưỡng, tâm linh với thể loại truyền thuyết Việt Nam nhưng chắc chắn không thể không sử dụng nó như những cứ liệu quan trọng để tìm hiểu mối quan hệ thâm sâu giữa chúng. Có thể kể đến một số bài viết khác có liên quan đến đề tài nghiên cứu của luận văn dưới nhiều góc độ khác nhau: - Năm 1981, trong bài viết Từ truyền thuyết ven sông Nhuệ về hình ảnh người phụ nữ anh hùng thuở đánh Tống//TCVH, số 2 của mình, tác giả Cung Văn Lược đặt ra và giải quyết vấn đề nghiên cứu những người nữ anh hùng nên tập trung khai thác ở họ trên cả hai phương diện. Thứ nhất là phương diện khái quát, có tính dân tộc như Bà Trưng, Bà Triệu, … ; thứ hai là nghiên cứu những người nữ anh hùng chỉ lưu truyền ở một vùng, một địa phương cụ thể. Và trong bài viết ấy, tác giả đã giới thiệu về hình ảnh một người phụ nữ bình thường mà anh hùng thuở đánh Tống, những hình ảnh này được lẫy ra từ truyền thuyết ven sông Nhuệ, truyền thuyết về cô gái Tó. Cô gái Tó (Bà Chúa Tó) nguyên là vợ vua Lê Đại Hành, có công giúp vua Lê trong việc đánh tan quân Tống xâm lược. Sau khi “hóa”, Thánh Bà hiển linh giúp vua - dân nhà Trần đánh tan quân Nguyên xâm lược, giúp vua - dân nhà Lê (Lê Thái Tổ) đánh thắng giặc Minh trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Bà được vua Lê Thái Tổ gia phong mỹ tự, sắc chủ sai dân ấp sửa sang đền miếu thờ Bà mãi mãi. Bài viết dừng lại ở một hiện tượng cụ thể về một nữ thần trong tín ngưỡng thờ cúng của dân gian và đã chỉ ra được hiện tượng thờ cúng này xuất phát từ truyền thuyết. Dĩ nhiên, đây là mối quan hệ tất yếu đã được các lý thuyết trước đây đề cập. Nhưng việc chỉ ra các biểu hiện của nó trong cấu tạo tác phẩm thì không thấy nói đến. - Năm 1992, trong bài viết Tục thờ Mẫu Liễu Hạnh – một sinh hoạt tín ngưỡng văn hóa cộng đồng // TCVH, số 5, tr.17, tác giả Ngô Đức Thịnh đã đi từ việc khái quát hình tượng “Mẫu Liễu trong Đạo Mẫu và tôn thờ nữ thần” đến việc nhìn nhận diện mạo đồng đại của tục thờ Mẫu Liễu với tư cách là một sinh hoạt tín
  • 10. 10 ngưỡng, văn hóa cộng đồng. Đồng thời, tác giả bài viết còn đặt vấn đề nhìn tục thờ này trong cội nguồn và quá trình phát triển của nó để nhận thấy một điều mới mẻ: “tục thờ Mẫu đang trong quá trình chuyển biến từ hình thức tín ngưỡng nguyên thủy đến một hình thức tôn giáo dân gian sơ khai”. Tiếc rằng, bài viết cũng không đi sâu tìm hiểu mối quan hệ giữa tín ngưỡng, tâm linh với thể loại truyền thuyết Việt Nam thông qua hệ thống các linh thần. - Năm 1993, trong hai bài viết: Tìm hiểu một số ý nghĩa về tục thờ Thành Hoàng không có sắc phong qua truyền thuyết và lễ hội // TC Văn hóa dân gian, số 44, tr. 57 và bài viết Tà thần, yêu thần, sự ra đời và bước đi của tục thờ cúng // TC Dân tộc học, số 4, tr.66, chúng tôi nhận thấy, hai bài viết tuy có khác nhau về chủ đề nhưng hai tác giả Lê Văn Kỳ và Nguyễn Minh San bằng cái nhìn khách quan, khoa học đã cùng đề cập và lý giải vấn đề về sự tồn tại cũng như ý nghĩa đích thực của việc thờ cúng các “tà thần, yêu thần” hay các “Thành hoàng không có sắc phong” trong dân gian. Cả hai tác giả đều cho rằng tục thờ cúng đối tượng thần linh này là có thực trong tâm thức dân gian. Dù rằng cứ liệu của công trình có dựa vào truyền thuyết nhưng bài viết cũng chỉ dừng lại ở việc lý giải sự tồn tại của các đối tượng thần linh như đã nói mà chưa đi sâu khai thác mối quan hệ giữa tín ngưỡng, tâm linh với thể loại truyền thuyết Việt Nam thông qua hệ thống các linh thần. - Năm 2000, trong bài viết Bà chúa Kho trong tục thờ cúng nữ thần của người Việt// TC Văn hóa dân gian Việt Nam: Những suy nghĩ, tr.231, tác giả Nguyễn Chí Bền đã “lần lại quá trình huyền thoại hóa nhân vật vào cõi thần linh, để hiểu rõ hơn bản chất của thái độ phụng thờ của người dân, nói khác đi là tâm linh người nông dân Việt trong xã hội xưa”. Qua đó, tác giả lý giải những nét chung, riêng của bà chúa Kho trong diện mạo các nữ thần của người Việt. Bài viết có đề cập đến quan hệ giữa tập tục thờ cúng với truyền thuyết dưới các chứng cứ cụ thể. Ở đấy truyền thuyết được xem như một chất xúc tác làm cầu nối đến tín ngưỡng. Đấy chính là cách tiếp cận liên ngành rất cần thiết và dĩ nhiên truyền thuyết chỉ được xem là cứ liệu về mặt xã hội học.
  • 11. 11 - Năm 2011, trong bài viết Tục thờ thần linh ở Thanh Hóa đăng trên báo Văn hóa nghệ thuật, Cơ quan của Bộ văn hóa, thể thao và du lịch, tác giả Lê Văn Tạo đã cho thấy tục thờ thần linh này “phản ánh nổi trội qua các yếu tố huyền thoại hóa nhân vật và sự kiện lịch sử, làm cho hình tượng thần linh gần gũi với đời thường và ngược lại, các sự kiện, nhân vật lịch sử càng trở nên thiêng liêng”. Đây là bài viết có đề cập ít nhiều quan hệ giữa linh thần với việc chuyển hóa vào huyền thoại qua tục thờ thần linh ở một vùng đất cụ thể (Thanh Hóa). Ngoài ra, một số bài viết của các tác giả khác cũng đều xoay quanh hướng tiếp cận đó như: - Đặng Văn Lung, Thử tìm hiểu cách xây dựng hình tượng Mẫu Liễu // TCVH, 1992, số 5, tr.24 - Đinh Gia Khánh, Tục thờ Mẫu và những truyền thống văn hóa dân gian Việt Nam // TCVH, 1992, số 5, tr 5 - Lê Sỹ Giáo - Phạm Quỳnh Phương, Tục thờ Liễu Hạnh trong hệ thống thờ nữ thần của người Việt // TCVH, 1992, số 5, tr.57 - Nguyễn Thị Huế, Từ Phật Mẫu Man Nương đến Thánh Mẫu Liễu Hạnh // TCVH, 1992, số 5, tr.50 - Phan Đăng Nhật, Những yếu tố cấu thành hình ảnh “Địa tiên Thánh Mẫu” // TCVH, 1992, số 5, tr.29 - Trần Thị An, Sự vận động về truyền thuyết về Mẫu qua những truyện kể về Liễu Hạnh và truyền thuyết về nữ thần Chăm // TCVH, 1992, số 5, tr. 44 - Vũ Ngọc Khánh, Chúa Liễu qua nguồn thư tịch // TCVH, 1992, số 5, tr. 32 Nhìn chung, các bài viết ở đây cũng chủ yếu khai thác các khía cạnh liên quan đến tín ngưỡng mà ít chú trọng cấu tạo của nó trong truyền thuyết. Chúng tôi có tham khảo thêm cuốn sách Cổ tích và thắng cảnh Hà Nội của Doãn Kế Thiện, NXB Văn hóa, Hà Nội - 1959. Cuốn sách có đăng một loạt những truyền thuyết kể về tín ngưỡng thờ linh thần (thiên thần, nhân thần, nhiên thần, vật thần) và sự hiển linh, âm phù của các vị thần ấy. Như các truyện: Hồ Hoàn Kiếm, Con trâu vàng Hồ Tây, truyền thuyết về Hồ Tây… Cuốn sách đã cung cấp cho
  • 12. 12 chúng tôi một nguồn tư liệu quý báu, giúp quá trình tìm hiểu và thực hiện đề tài được thuận lợi và có cơ sở. Cuốn Văn học dân gian người Việt, góc nhìn thể loại (2006) của Kiều Thu Hoạch cũng là tài liệu được chúng tôi tham khảo ở nhiều khía cạnh có liên quan đến đề tài. Đây là nguồn tài liệu quan trọng giúp người viết thuận lợi hơn trong việc thực hiện đề tài. Thông qua các bài viết: “Truyền thuyết anh hùng trong thời kỳ phong kiến”, “Thể loại truyền thuyết dưới mắt các nhà nghiên cứu folklore Nhật Bản và Trung Quốc”, “Xác định thể loại truyền thuyết”, “Kho tàng truyện kể dân gian Thăng Long - Hà Nội”, “Danh nhân văn hoá Thăng Long - Hà Nội qua giai thoại, truyền thuyết”... nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch đã giúp chúng tôi có cái nhìn hệ thống về thể loại truyền thuyết nói chung, truyền thuyết Việt Nam nói riêng để
  • Related Search
    Similar documents
    View more
    We Need Your Support
    Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

    Thanks to everyone for your continued support.

    No, Thanks
    SAVE OUR EARTH

    We need your sign to support Project to invent "SMART AND CONTROLLABLE REFLECTIVE BALLOONS" to cover the Sun and Save Our Earth.

    More details...

    Sign Now!

    We are very appreciated for your Prompt Action!

    x