Sağlık Bakımı Performans Ölçümü Ontolojisi ve Bilgi Tabanı (An Ontology and Knowledge Base For Healthcare Performance Measurements)

Please download to get full document.

View again

All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
 22
 
  Abstract: Performance measurement is a core for all health care systems in transition. The objective of the research is to develop an ontological framework to represent performance measurement domain to facilitate information infrastructure and apply
Share
Transcript
  TURKMIA’10 Proceedings   132   VII. Ulusal Tıp Bilişimi Kongresi Bildirileri   Sağlık Bakımı Performans Ölçümü Ontolojisi ve Bilgi Tabanı   Oya Deniz BEYAN a , Timur BEYAN a , Nazife BAYKAL a a Tıp Bilişimi AD, Enformatik Enstitüsü, Orta Doğu Teknik Ü  niversitesi, Ankara   Health Care Performance Measurement Ontology and Knowledge Base Abstract:  Performance measurement is a core for all health care systems in transition. The objective of the research is to develop an ontological framework to represent performance measurement domain to facilitate information infrastructure and apply this ontology to semantically interpret the performance measurement  studies. In the scope of study OWL and SWRL based ontology is developed and a knowledge base is formed for performance measurement studies. The developed tool is applied in Turkish system for evaluation. Key Words: Ontology; Health Care Performance; Knowledge Base Özet:  Dönüşen sağlık sistemlerinde performans ölçüm ve değerlendirmesinin önemi  giderek artmaktadır. Bu çalışmanın amacı, bu alanında geliştirilecek bilgi teknolojileri için performans ölçümü çalışmaların anlamsal olarak yorumlanmasını  sağlayacak bir altyapı oluşturmaktır. OWL ve SWRL dilleri kullanılarak bir ontoloji oluşturulmuş, ve dünya literatüründen elde edilen performans ölçümü olguları bu ontoloji kullanılarak bilgi tabanına çevrilmiştir. Çalışmanın sonunda elde edilen ontoloji ve bilgi tabanı Türkiye sistemine uygulanarak değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Ontoloji; Sağlık Bakım Sistemi Performansı; Bilgi Tabanı   1. Giriş   Artan maliyetler, yaşlanan toplum ve kronik hastalıklar, sistemden artan beklentiler, gelişen tüketici hakları hareketi ve güçlendirilmiş hasta modelinin ön plana çıkmaya  başlaması   ülkelerin sağlık bakım sistemlerininde köklü reformlar yapmasını zorunlu hale getirmiştir. Sistem bileşenlerinin istenen   hedefler doğrultusunda ilerleyip ilerlemediklerini göstermek için etkin bir araç olarak kullanılabilen performans ölçümü,  bu dönüşümü yaşayan pek çok ülke tarafından yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. Günümüzde, birçok ulusal ve uluslararası kuruluş, sağlık alanında    performans ölçümü alanında kullanabilecek modeller üzerinde çalışmaktadır. [1 -6]. Gelinen durum itibarıyla performans ölçümleri, sağlık sistemlerinin nitelik, yapı ve hedeflerinin farklılığından dolayı, uygulamada çeşitlilik göstermekte   ve tüm sistemler için genel geçer bir model mümkün görülmemektedir. Bunun yerine, performans ölçüm çalışmalarını sağlık sistemlerinin  bileşenleri bağlamında ele alacak bir kavramsal    133   çerçeveye ihtiyaç bulunmaktadır. Bilgi teknolojilerinin hızla gelişen performans ölçümü alanında yaygın olarak kullanılması ile   sağlık sistemi performansı alanındaki nesneleri, niteliklerini ve ilişkilerini anlamlandırabilecek bir bilgi sistemi altyapısı gereksinimi doğmaktadır. Bu çalışmanın amacı; sağlık bakımı alanında performans ölçümünü temsil edecek  bir ontoloji geliştirmek ve geliştirilen ontolojiyi performans ölçüm çalışmalarını anlamsal düzeyde değerlendirmek için uygulamaktır. Bu kapsamda, araştırmamızda  performans ölçümü alanının boyutları belirlenmiş, alana ilişki n sınıflar, nitelikleri ve  bunların birbirleri ile ilişkileri açısından formel olarak tanımlanmış, dünyadaki  performans ölçüm çalışmaları incelenerek Protégé - OWL’de bir bilgi tabanı oluşturulmuş ve elde edilen ontoloji il e bilgi tabanı Türkiye sağlık siste mine uygulanarak değerlendirilmiştir. 2. Gereç ve Yöntem   Ontoloji mühendisliği süreçleri, temel olarak belirtimlerin oluşturulması ve kavramsallaştırma, bunların formel olarak ifade edilmesi, uygulama ve bakım aşamalarından oluşmaktadır [ 7]. Ontoloji o luşturmak için geliştirilen birçok yöntem  bulunmaktadır [ 8]. Araştırmamızda, ontoloji tasarımında sıfırdan ontoloji geliştirmeye yönelik METHONTOLOGY yöntemi temel alınmıştır [9 ]. Araştırma kapsamında performans ölçümü ontolojisi geliştirme ve bilgi edinme (knowledge acqusition) süreçleri altı aşamada gerçekleştirilmiştir. İlk aşamada ontolojinin kapsamı tanımlanmış, bu kapsam dahilinde farklı ülkelerde yapılan sağlık  bakım sistemi performans ölçüm çalışmaları incelenmiş, yapılandırılmış literatür taraması   ile bilgi tabanı için örnek olgular elde edilmiştir. İkinci aşamada elde edilen alan bilgisi kavramsal bir model ile yapılandırılmıştır. Bu aşamada, alana özgü olarak geliştirilen performans ölçümü teorik çerçevesi kavramsal   model olarak kullanılmıştır [10 ]. Üçüncü aşamada, kavramsal model uluslararası düzeyde kabul görmüş sınıflandırma ve standartlar ile bütünleştirilmiştir. Dördüncü aşama, formel bir yapı ile oluşturulan ontolojinin uygulanmasıdır. Bu aşamada OWL ve SWRL ontoloji dilleri kullanılmıştır. Beşinci aşama, elde edilen bilgi tabanı tanımlama mantığı ( description logic) ve Protégé ontoloji mühendisliği aracı kullanılarak uygulanmıştır. Son aşamada da geliştirilen ontoloji ve bilgi tabanı Türkiye sağlık bakım sistemi üzerinde değerlendirilmiştir  . Araştırmada bilginin temsili v e akıl yürütme için tanımlama mantığı dilleri kullanılmıştır. Tanımlama mantığı dilleri, bilgi tabanına ait ifade ve aksiyomları kavramlar (sınıflar), roller (özellikler) ve ilişkiler ile açıklamakta, alandaki birimler arasında ilişki kur  ulma sını   mümkün kılan bir sözdizimi sağlamaktadı r [11,12]. Ontoloji di li olarak W3C (World Wide Web Consortium) tarafından önerilen ve Semantic Web dillerinin en yaygını olan OWL (Web Ontology Language) kullanılmıştır. OWL dili kullanılarak çalışma alanı nesneler ve nes n eler arası ilişkiler seti olarak modellenmektedir [13,14 ]. OWL’nin genişletilmiş hali olan SWRL (Semantic Web Rule Language) kural tanımlama ve bu kurallar üzerinde akıl yürütme yeteneklerini sağlamaktadır [ 18 ]. Araştırmamızda   OWL ve SWRL dilleri performans ölçümü alanının formel olarak tanımlanması, kuralların temsili ve akıl yürütme için kullanılmıştır.   Protégé, Stanford üniversitesi tarafından geliştirilen açık kaynak kodlu bir ontoloji mühendisliği aracıdır. Performans ölçümü OWL ontolojisi Protégé - OWL aracı ile OWL- DL (Description Logics) dili kullanılarak geliştirilmiştir. OWL ve SWRL    134   arasında çıkarım   aracı olarak Jess kural motoru kullanılmıştır [ 8]. 3. Bulgular  Alan Analizi ve Ölçüm Çalışmalarının Elde Edilmesi    Bir a landa ontoloji geliştirmek için ilk aşama amaç ve kapsam belirleyerek alan analizi ile belirtimleri (specification) elde etmektir. Çalışmamızda, sağlık bakımında kalite ve  performans ölçümüne ilişkin analiz ler yapılarak, alana ilişkin kavram, ilişki ve ku rallar tanımlanmıştır. Performans ölçümü alan analizinde öncelikle ülkeler ve uluslararası kuruluşların yürüttüğü sağlık bakım sistemleri performans ölçüm çalışmaları incelenmiş, aynı zamanda gösterge geliştiren başlıca kuruluşlar, bu kuruluşların yürüttüğü programlar, farklı sağlık sistemlerinde uygulanan politikalar analiz edilmiş, 1980’lerden günümüze uygulanan ölçüm yöntemleri, gösterge setleri ve bu çalışmaların evrimi dökümante edilmiştir. Alan analizi ile belirtimlerin elde edilmesine paralel olar  ak dünyada yürütülen  performans ölçüm çalışmalarının değerlendirilmesi hedeflenmiş, bu kapsamda, yanlılıktan uzaklaşmak için, sağlık bakım sistemlerinde performans ölçümü ile ilgili olarak yayımlanmış makalelere yapılandırılmış literatüre taraması ile erişilmesi yöntem olarak benimsenmiştir. En kapsamlı akademik veritabanlarından biri olan Scopus (‘performance measurement’ and (‘health care’ or ‘healthcare’)) anahtar kelimeleri ile taranarak, 436 farklı dergiden elde edilen 815 makale yayım yıllarına ve türlerine göre filtrelenmiş, yayım yılı 2000 ve sonrası olan 386 makale seçilmiştir. Elde edilen bu  performans ölçüm çalışmaları hem kavramsal çerçevenin oluşturulması ve revize edilmesi için incelenmiş, hem de bilgi tabanınının   ilk ö rnekleri olarak kullanılmıştır.    Kavramsallaştırma   Ontolojilerde tanımlanan kavram ve ilişkilerin tutarlı bir şekilde temsili için kavramsal  bir çerçeve ye gerek  bulunmaktadır. Ancak sağlık bakımında performans ölçümü alanında geliştiri l miş kapsamlı bir çerçeve çalışması  bulunmam aktadır. Araştırmanın bu aşamasında dört katmandan oluşan teorik bir çerçeve geliştirilmiştir. Geliştirilen bu yapı ayrı bir yayının konusudur ve burada ayrıntılı olarak anlatılmamaktadır [10 ]. Kabaca ifade etmek gerekirse, geliştirilen kavramsal çerçevenin dört katmanı hedef katmanı, gösterge katmanı, veri katmanı ve paydaş katmanıdır. Hedef katmanında  performans ölçümü sonucunda sistemde ulaşılması amaçlanan hedef ve iyileştirmeler (target improvements) yer almaktadır. Gösterge katmanı ölçüm için kullanılan göstergelerin, veri katmanı ise ölçümlerde kullanılan verilerin nitelikleri ile ilgili tanımlamaları ve ilişkileri içermektedir.   Önerilen kavramsal çerçevenin paydaş katmanında sağlık bakım sistemlerinin dört temel aktörü olan hastalar, ödeme yapanlar, hizmet sağlayanlar ve düzenleyici kurumlar il e bunlar arasındaki ilişkiler tanımlanmıştır. Hizmet sağlayıcılar (hastaneler, tek başına çalışan hekimler, diyaliz merkezleri vb) sağlık bakım hizmelerini bireylere (hasta yada sağlıklı) çeşitli biçimlerde sunarlar. Hizmet sağlayanlar ödeme kurumlarından ödemelerini alırlar. Ödeme kurumları doğrudan yada dolaylı olarak hizmet alanlar tarafından finanse edilirler. Bazı durumlarda hizmet alanlar doğrudan sağlık planları    135   alabilirken, diğer durumlarda finansman çeşitli havuzlardan sağlanır. Düzenleyici kurumlar (bakanlıklar, hükümet kurumları, özel girişimler, STK’lar vb) tüm bu ilişkiler ağına kurallar getirerek sistemin bütününü iyileştirmeye   ve sürdürülebilir kılmaya   çalışırlar. Şekil 1 - Sağlık bakım sisteminin bileşenleri ve ontolojide karşılık gelen boyutları   Bu araştırmada önerilen ontolojide sağlık bakım sistemlerinin bileşenleri ve aralarındaki ilişkiler beş ayrı alt alanda kavramsallaştırılmış ve her bir alan için ilgili  boyutlar tanımlanmıştır. Şekil   1’de noktalı olarak belirtilen alanlar bu alt alanları ve karşılık gelen boyutlarını göstermektedir.  Bütünleştirme   Araştırmanın üçüncü aşamasında oluşturulan kavramsal modelin boyutları uluslararası düzeyde kabul görmüş kodlama ve sınıflandırma sistemleri ile eşlenerek, modelin uygulanabilirliği sağlanmıştır. Aşağıda Tablo 1’de ontolojinin alt alanlarına ve  boyutlarına göre kullanılan kodlama ve standartlar referansları ile verilmiştir. Tablo 1  –Ontoloji boyutları ve karşılık gelen kodlama ve sınıflandırma referansları   Alt Alan Boyut Kodlama ve Sınıflandırma Referansları Finansal Kaynak Sağlık Bakım Finansmanı  OEDC ICHA- HF Sağlık Bakı m Finansmanı Sınıflandırması [16 ] Geri Ödeme   Tazmin Türü   {İleriye dönük; geriye   dönük } [17 ] Geri Ödeme   Ödeme Türü   {sabit, değişken} [17 ] Geri Ödeme  Birim {öğe başı; hasta başı; olgu başı; gün başı;  period başı; performansa göre }[ 17] Hizmeti Sağlayan   Hizmet Sağlayıcı Türü  OEDC ICHA- HP Sağlık Hizmet Sağlayıcıları Sınıflandırması [ 16] Hizmeti Sağlayan   Sistem Rolü  {ka  pı tutucu; havale eden}   Hizmeti Sağlayan   Düzey   {birincil; ikincil; üçülcük; dördüncül}   Hizmeti Sağlayan   Sağlık Bakımı Profosyonelleri Türü  ILO ISCO-88 [18] Hizmeti Sağlayan   Uzmanlıklar   ACGME- Akredite edilmiş uzmanlık  lar ve alt uzmanlıklar [19 ] Sağlık Bakım Sunumu Sağlık Bakım İşlevleri  OEDC ICHA- HC Sağlık Bakımı için İşlevsel Sınıflandırma [ 16] Sağlık Bakım Sunumu Başvuru Türü {yatan; ayaktan; gündüz bakımı}   Olgu Tanımları   Hastalıklar   ICD 10 Olgu Tanımları  Time Scale of a Disease {akut; subakut, kronik; konvelesant}    136    Performans Ölçümü Ontolojisinin Formel Temsil  i Kavramsallaştırma aşamasında tasarlanan ve bütünleştirme aşaması ile kodlanan sağlık  bakımı performans ölçümü alanı, çalışmanın bu aşamasında OWL ve SWRL ontoloji geliştirme dilleri kullanılarak formel biçimde temsil edilmiştir. Protégé - OWL aracı kullanılarak yapılan bu formelleştirmede oluşturulan ontoloji ve bilgi tabanı dört ana kısımda ele alınmıştır. Birinci kısımda DeliverySystem başlığında sağlık bakım sistemlerinin bileşenleri ve ilişkileri temsil edilirken, PerformanceMeasure başlığında göstergeler formelleştirilmiş, HealthSystem başlığında performans ölçüm çalışmalarına konu olan belli başlı ülkelerin ve Türkiye’nin sağlık sistemi içerilmiştir. PerformanceMeasurement kısmında ise yapılandırılmış literatür taraması ile elde edilen ölçüm çalışmaları bilgi tabanı oluşturulmuştur.   Şekil 2 –    Sağlık Bakım Sistemi Ontolojisi Sınıfları ve Bireyleri OWL ile formelleştirmenin ilk aşaması kavramların sınıf (class) yapıları ile temsil edi lmesidir. Bu sınıfların performans ölçüm alanında karşılık geldiği nesneler ise  bireyler (individuals) olarak tanımlanmaktadır. Aşağıda Şekil 2’de DeliverySystem sınıfının alt sınıfı olan Hizmet Sağlayıcısı Türü (ProviderType) sınıfını ve bu sınıfa ait OEDC ICHA- HP sınıflaması kullanılarak yaratılan bireyleri görmekteyiz.   Kavramların formel olarak ifade lendirilmesi hem Sağlık Bakım Sistemi (DeliverySystem), hem de Performans Göstergeleri (PerformanceMeasure) sınıfları ve alt sınıfları için yapılmıştır. Şekil 3’ t e Performans Göstergeleri sınıfının alt sınıfı olarak tanımlanan DataType (veri türü) sınıfı, ilişkileri ve bireyleri (medical_data,  patientBased_data, administrative_data) OWL dilinde görülmektedir  .
Related Search
Similar documents
View more
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks
SAVE OUR EARTH

We need your sign to support Project to invent "SMART AND CONTROLLABLE REFLECTIVE BALLOONS" to cover the Sun and Save Our Earth.

More details...

Sign Now!

We are very appreciated for your Prompt Action!

x