Fıkıh ve Siyaset Arasında İçtihat: Manastırlı İsmail Hakkı’nın Gözünden II. Meşrutiyet Döneminde İçtihat’a Bir Bakış

Please download to get full document.

View again

All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Share
Transcript
  bilimname V, 2004/2, 75-75 FIKIH VE S   YASET ARASINDA % T  HAT: MANASTIRLI  SMA  L HAKKI &  NIN G 7 Z 0 NDEN II. ME 6 RUT   YET D 7 NEM  NDE % T  HAT &   A B  R BAKI 6    Ali Duman  Yrd. Doç. Dr., ' n ! nü . . ' lahiyat F. aduman@inonu.edu.tr  ' slâm Hukuku 0  nun güncelli * ini sürdürebilmesinde en ! nemli kavram olan içtihat tarihin kimi d ! nemlerinde siyaset malzemesi olarak da kullan  lm $ t  r. Bir tür bir geçi $  süreci olan II. Me $ rutiyet d ! neminde de bilginler ve siyasîler içtihattan ya-rarlanmaya çal $ m $ lard  r. Osmanl   Devleti 0  nin y  k   lma sürecini ya $ ad *  bu d ! -nemde Bat 0  dan al  nacak kanun formlar  yla toplumsal hayat   düzenlemeyi dü $ ü-nenler oldu * u gibi, ' slâm Hukuku 0  nun sosyal hayat   düzenlemede yeterli oldu * u, bunun için de içtihad  n kullan  labilece * ini s ! yleyenler de bulunmu $ tur. ' kinci g ! -rü $  taraftarlar   aras  nda yer alanlardan birisi de Manast  rl    ' smail Hakk    Efen-di 0  dir. O, ' slâm Hukuku 0  nun ba $ ka milletlerin kanunundan istifade etmeden, içti-hat sayesinde bütün problemlere yeterli oldu * u fikrindedir. Bu yüzden de yüzler-ce y  ld  r s ! ylenmi $  bulunan  1 içtihat kap  s  n  n kapal   oldu * u 2   dü $ üncesine aklî ve naklî delillerle kar $  ç  km $ t  r. Onun bu s ! ylemi dile getirmesinin gerisinde men-subu bulundu * u devletin y  k   lmas  na engel olabilmek niyeti yatt *  kabul edilme-lidir. Giri     ' çtihat, ' slam Hukuku 0  nun en ! nemli kavramlar  ndan biri olarak daima tar-t $ ma konusu olagelmi $ tir. Tarihin kimi d ! neminde bilginler içtihat sayesinde top-lumsal problemleri ç ! züp, gelecekte ç  kmas   muhtemel sorunlara cevap ararken, kimi d ! nemlerde içtihat yüzünden çile ve s  k   nt  lara dü $ mü $ lerdir. Zira içtihat ' slâm Hukuku 0  nun güncelli * ini koruyabilmesinde kendisine ihtiyaç duyulan bir ara $ t  rma faaliyeti, dü $ ünceye dayal   bir harekettir ve dü $ ünenler için, toplumlar  n beyni olan bilginler için gereklidir. Bu sebeple de hemen her zaman içtihata ihtiyac   olanlar oldu * u gibi, ona kar $  ç  kan kesimler de olmu $ tur. ' çtihada kar $  ç  kan kesimlerin aras  nda y ! neticilerin yer ald * n   g ! rmekteyiz. Zira onlar y ! netimlerini devam etti-rebilmek için daha çok itaate muhtaçt  rlar ve içtihat ise itaatin de * il, itiraz  n, kabul etmemenin, tart $ man  n yolunu açan bir kavramd  r. Bilginler için içtihat toplumsal olaylar  n ç ! zümlenmesi ve düzenin sa * lanmas   için ne kadar gerekli ise y ! neticiler için belki en az onun kadar tehlikeli g ! rülmü $ tür. ' çtihat kavram   için bilimsel oldu- * u kadar siyasal bir kavram denilebilir. ' slâm Tarihi 0  nde, ! zellikle h. V. yy 0  dan itibaren istikrar dü $ üncesi, mutlak müçtehitlerin bulunmad *  fikrinin yay  lmas  , sahte bilginlerin ortaya ç  kmas  , bu   Ali Duman 76 çe $ it bilginlerin kendi kafalar  na g ! re içtihat yaratmas  ndan do * an anla $ mazl  klar ve halk   n bilginlere olan güvensizli * in artmas  na neden olmas   gibi sebeplerle içtihat kap  s   kapanmaya yüz tutmu $ 1 , bu yüzden ba $ lang  çta h  zl   bir geli $ im seyri g ! ste-ren akli ve dü $ ünsel faaliyetler yok denecek kadar azalm $ t  r. XIX. yüzy  la gelindi * inde, Muhammed Abduh gibi yenilikçilerin tesiriyle, ' slâm toplumlar   içtihat kavram  n   hat  rlam $ , onunla meselelerin ç ! zülebilece * i ! nerileri ileri sürülmeye ba $ lam $ t  r. Bu dü $ üncelerin Osmanl   alimleri üzerinde de etkisi oldu * u g ! rülmektedir. ' çtihad  n bir zorunluluk oldu * u dü $ üncesinin Osmanl   alimleri aras  nda hayat bulmaya ba $ lamas  n  n etkenleri olarak; a) Osmanl   devletinin idarî, askeri ve iktisadî olarak gerilemesi sonucunda ba-t   dünyas   kar $ s  nda ard arda gelen siyasi ve askeri ba $ ar  s  zl  klar sonucu toplumsal yap  daki ç ! zülmeler, b) Toplumsal yap  daki ç ! zülmelerin beraberinde getirdi * i sorunlar  n mevcut hukukî yap   ile giderilmesinin mümkün g ! rülmemesi, c) Bat  da ba $ layan milliyetçilik ak   mlar  n  n Osmanl   Devletine ba * l   farkl   din ve milliyetteki topluluklar aras  nda hayat bulmas   ve bu hareketlerin mevcut y ! ne-timce giderilmesinin mümkün olmamas  , d) ' slam Hukuku 0  nun bütün zaman ve mekanlarda geçerli oldu * u ve kanun-la $ t  rmaya esas al  nabilecek niteliklere sahip bulundu * u dü $ üncesinin ispatlanmas   gayretleri; e) Osmanl   hukuk sistemindeki çok hukuklulu * un yaratt *  ve devletin temel gücü olan ve farkl   topluluklar   yüzy  llarca birarada tutan temel yap   ta $  olan hukuk sisteminin günün ihtiyaçlar  na cevap verememesinin içtihat kavram  yla giderilebile-ce * i dü $ üncesi f) ' lan edilmi $  olan Kanûn-   Esâsî  0  nin ' slâm'a uygunlu * unu g ! sterebil-me endi $ eleri g ! sterilebilir. 1   ' çtihat kap  s  n  n kapanma iddias  n  n ortaya ç  k  $  hakk   nda H. Yunus Apayd  n $ unlar   s ! ylemektedir:  1 … ilk d ! nemlerde oldukça dinamik bir seyir takip eden serbest ak   l yürütme (re 0  y) faaliyetinin - afii tara-f   ndan dizginlenerek yerine sistematik ak   l yürütmenin (k   yas) ikame edilmesi, Ba * dat Mutezile 0  sinden bir grubun ! ncülük etti * i, - ia ve Zahirîler taraf   ndan da takip edilen re 0  y kar $ t   bir e * ilimin ortaya ç  k-mas   ve icma teorisinin yerle $ mesi, içtihat kap  s  n  n kapanmas   sürecinde ! nemli etkenlere sahip ol-mu $ tur. F  kh  n siyasî iktidardan ba * ms  z bir te $ ekkül seyri takip etmesi, hukukî hayat  n istikrar  n   sa * -lamak üzere o alanda bir kontrol mekanizmas   olu $ turma ihtiyac  n   hissettirmi $  ve fakihleri ! zellikle siyasî istismar  n ! nünü kapatmak için bu tür tedbirler almaya itmi $  olabilir 2  . H. Yunus Apayd  n,  1' ctihâd 2   mad., D '  A, XXI.443.  F !  k  !  h Ve Siyaset Aras !  nda "  çtihat 77 Hiç $ üphesiz bunda, d ! nemin süper gücü olan Osmanl   Devleti 0  nin d $  siyaset aç  s  ndan zay  flamas  n  n da ! nemli bir etkisi vard  r. Bu zay  flama iç siyasal dengele-re de yans  m $ , Bat 0  da ortaya ç  km $  olan siyasal ak   mlar ve hürriyet s ! ylemlerinin de etkisiyle gittikçe artan Bat   bask   s  na kar $ , Bat 0  n  n içi $ lerine kar $ mas  n    ! nleyici tedbirlere ihtiyaç has  l olmu $ tur. Bu durumda $ ura ve isti $ arenin ! nemine vurgu yapan s ! ylemler artm $  ve bu s ! ylemler Kur 0  an ve Sünnet 0  e dayand  r  larak padi $ ah ve çevresi me $ rutî idare konusunda ikna edilmeye çal $ lm $ t  r 2 . . stelik toplumsal düzeyde ortaya ç  kan yeni meselelere cevap verme zorunlulu * u ba $ ta $ eyhü 0  l-islaml  k makam   olmak üzere fetvahaneyi de ç ! züm üretmek konusunda zorlar duruma gelmi $ tir 3 . Neticede kanunla $ t  rma faaliyetleri, $ ura meclisleri ve nihayet me $ rutiyet idaresinin ' slam ve Kur 0  an 0 n emri oldu * u yolundaki s ! ylemlerle, siyasal aç  dan yeni aç  l  mlar ortaya konulmaya çal $ lm $ t  r. B ! yle bir d ! nemde f   k   h ve siyaset aras  nda kalan içtihat kavram  n  n muhte-vas  n  n bir tak   m de * i $ ikliklere maruz kalm $  oldu * u g ! rülmektedir. F  kh 0 n kulland  - *  bir araç olma niteli * ini haiz olan içtihat, bu süreçte siyasetin bir aleti olmu $ tur. ' çtihat kap  s  n  n aç  k olup olmad * , ' slâm hükümleriyle içtihat aras  ndaki ili $ ki, isti- $ arenin Allah'  n emri oldu * u gibi konular bu d ! nemde sürekli gündemde tutularak, f   kha hizmet etmekten daha çok siyasete hizmet ettirilmi $ lerdir. Bu d ! nemde içtihat ve siyaset üzerinde dü $ ünüp yazanlardan birisi de II. Me $ rutiyetin ilan edilmesinde, do * rudan olmasa bile dolayl   olarak, katk   s   olan Manast  rl    ' smail Hakk    Efendi 0  dir. O, d ! nemin $ artlar   gere * i içtihat, ahkam gibi f   k   h kavramlar  n   kullanarak siyasal argümanlar  n   dile getirmeyi tercih edenlerden-dir. Biz bu çal $ mam  zda Manast  rl    ' smail Hakk  0  n  n, d ! nemin ' slâmc   ak   m  n  n yay  n organ   olan S  rat-   Müstakîm 0  de yazm $  oldu * u, makalelerinden ikisini esas alarak d ! nemin içtihat anlay $ n   ortaya koymay   amaçlamaktay  z. 2  Bir yaz  s  nda Manast  rl    ' smail Hakk    Sultan Abdülhamit 0  in Me $ rutiyete kar $  olmad * n   ispatlamak sadedinde $ unlar   s ! ylemektedir:  1 Padi $ ah hazretleri daha bidayet-i cülusunda Kanûn-   Esâsîyi vaz` itmi $ di. Fakat sonra i $ te baz   hainler zincir gibi etraf   n   sard  lar. Bin dürlü tesvîlât, bin dürlü tahvîfât ile Kanûn-   Esâsînin tatbikine mani` oldular. Padi $ ah  m  z   evham içüne bat  rm $ lard  , yoksa padi $ ah  n fetanet ve kiyaseti, hissiyât-   dindârânesi bütün cihana, müsellem, musaddakd  r. Kimsenin bunda $ übhesi yokdur. Bir f   rsat bulunca, kar $ usunda büyük bir kuvvet, iki üç yüz bin ki $ ilik müsallih bir ordu g ! rünce hemen tatbikini fermân buyurdular. Art  k o hainlerden füturu kalmad  . Hatta Kanûn-   Esâsînin bi-temâmihâ muhafazas  na çal $ aca * n   yeminle, kasem ile va`d etmesi hüsn-i niyetine pek büyük de-lildir. Bu kadar dindar bir padi $ ah yemininden hanis olmak ihtimali var m  ? Kabil de * il 2  . Manast  rl    ' s-mail Hakk   ,  1 Meva`iz 2  , S  rat-   Müstakim, Cild: I, Aded: 1, s. 12. 3  Manast  rl   bir yaz  s  nda bu konuda $! yle der:  1 Bugün bilinmesi e $ edd-i lüzûm ile laz  m pek çok mesail cevabs  z duruyor. Mu`amelât-   umûmiye tevassu` etdikce hadisât ço * al  yor. Erbab-   teverrû` arzu etdi * i menafi`den mahrum kal  yor. Mesela sallanan di $ in tesbiti için altun veya gümü $  teller ile ba * -lanmas   caiz oldu * u halde çürüyen bir di $ i doldurmak veya kaplatmak mecburiyetini hissedenler fetva-haneye müracaatla bir cevab alam  yorlar. 2   Manast  rl    ' smail Hakk   ,  1 Bab-    ' ctihad Mesdud mudur? 2  , S  rat-   Müstakim, Cild: II, Aded: 32, s. 81.   Ali Duman 78 % ncelikle Manast  rl    ' smail Hakk  0  n  n $ ahsiyeti ve d ! nemin hukuku hakk   nda bilgi vermek, konunun anla $ lmas   aç  s  ndan faydal   olacakt  r. I. MANASTIRLI "  SMA "  L HAKKI VE YA 5   ADI :  I D 0  NEMDE HUKUK  A. Hayat !     Ad    ' smail Hakk    b. ' brahim b. Abdülvahhab ez-Zaimi el-Manast  ri olan Ma-nast  rl    ' smail Hakk   , h. 1263 / m. 1846 tarihinde Manast  r 0  da do * mu $ tur. Babas   Sancaktar Yüzba $ s   Hac    ' brahim 0  dir. ' lk !* renimini Manast  r 0  da yapan ' smail Hak-k   , daha sonra ' stanbul 0  a gelerek Mustafa - evket Efendi 0  den Arapça ve Arapça ted-ris edilen ilimleri (tefsir, hadis, f   kh,…) !* renmi $ , bundan sonra da Huzur Dersleri Hocalar  ndan Tikve $ li Yusuf Ziyaeddin Efendiden ders alm $ t  r. Arapça, Farsça ve Bulgarca bilen Manast  rl  , yüksek hitabet gücüne sahip oldu * u için 1874 y  l  nda Dolmabahçe Camii kürsü hocal * na tayin olunmu $ tur. Bundan sonra s  ras  yla çe $ itli camiilerin kürsü hocal * nda bulunmu $  ve kürsü hocal * n  n en üst derecesi olan  Ayasofya hocal * na kadar yükselmi $ tir. Ayn   zamanda çe $ itli medreselerde Arapça !* retmenli * i yapm $  olan Manast  rl  , 1884 y  l  nda Hukuk Mektebi F  k   h Muallimli * ine getirilmi $ tir. Hocalar  ndan icazet ald  ktan sonra Fatih Camiinde ders okutmaya ba $ -layan Manast  rl  , h. 1308 / m. 1892 tarihinden itibaren de icazet vermeye de ba $ -lam $ t  r. 1908 y  l  nda ayan azas   olan Manast  rl  , Mühendishane, Mülkiye ve Darü 0  l-Fünûn 0  da tefsir okutmu $ , askerî Rü $ tiye 0  de de din dersleri vermi $ tir. h. 1330 / m. 1912 y  l  nda, Anadolu Hisar  nda vefat etmi $  ve Fatih Camii avlusuna defin edilmi $ -tir. Manast  rl    ' smail Hakk  0  n  n eserlerinden baz  lar    $ unlard  r: ' slam akaidine da-ir Mevalidü 0  l- ' t`âm fî Berâhini 0  l- ' slâm, Telhisü 0  l-Kelam fi Berâhini Akaidi 0  l- ' slam, Mevaidü 0  l- ' n`am fi Akaidi 0  l- ' slam, Metalib-i ' rfaniye ve ' zahât-   Nûniye (Kaside-i Nûniye - erhi), ' mam-   Azam Ebu Hanife 0  nin menk   belerinin anlat  ld *  iki ciltlik Mevahibü 0  r-Rahman fi Menakibi 0  l- ' mam Ebî Hanifeti 0  n-Nu`mân, maddecilere kar $   ' slâm'   savundu * u on sekiz cüz olarak düzenlenmi $  olan Beyyinât-   Ahmediye (Risa-le-i Hamidiyye Tercümesi), nikah konular  n   içeren Vesâilü 0  l-Felâh fi Mesâili 0  n-Nikâh, miras hukukuyla ilgili olarak Kitâbu 0  l-Vesâyâ ve 0  l-Feraiz, Oruç ve ramazanla ilgili  Ahkâm-    - ehri S  yam, ' slam aleyhinde Doktor Duzi 0  nin yazd  klar  na reddiye Hak ve Hakikat, Kadir gecesinin faziletleriyle ilgili - erhu 0  s-Sadri bi Fezaili Leyleti 0  l-Kadri, Cami kürsülerinden vermi $  oldu * u vaazlar  ndan olu $ an Meva`iz 4 . 4  Manast  rl    ' smail Hakk  0  n  n hayat   konusunda geni $  bilgi için bkz. Bursal   Mehmet Tahir, Osmanl !   Müel-lifleri , sad. A. Fikri Yavuz- ' smail % zen, ' stanbul, ts., II.365; ' smail Pa $ a Ba * dâdî, Hediyyetü'l-Arifin , I, 222-23; % mer R   za Kehhale, Mu`cemü ,  l-Mü ,  ellifîn , II, 266; Sad  k Albayrak, Son Devir Osmanl !   Ulemas !  , ' stanbul, 1980, 285-286. Meydan Larousse   Büyük Lugat ve Ansiklopedisi , ' stanbul, 1981, VI.447; Bü-yük Larousse   S %  zlük ve Ansiklopedisi , ' stanbul, 1986, XI.5812.  F !  k  !  h Ve Siyaset Aras !  nda "  çtihat 79 Manast  rl    ' smail Hakk   , h. 1263 / m. 1846 h. 1330 / m. 1912 tarihleri aras  n-da ya $ am $  ve tabir yerindeyse üç farkl   d ! nemi idrak etmi $ tir. Bunlar: a) Me $ ruti-yet ! ncesi d ! nem ki 1839-1861 y  llar   aras  nda Osmanl   taht  nda bulunan Sultan  Abdülmecid, 1861-1876 y  llar  nda tahtta bulunan Sultan Abdülaziz ve 1876 y  l  n  n May  s ve A * ustos aylar   aras  nda üç ay gibi k   sa bir süre padi $ ahl  k yapan V. Murat d ! nemlerini kapsamaktad  r. b) I. Me $ rutiyet ve akabinde gelen 1876-1909 y  llar   aras  nda süren II. Abdülhamit d ! nemi. c) 1908 0  de ba $ layan II. Me $ rutiyet d ! nemi-dir. B. Ya   ad !(!   D %  nem ,  de Hukuk 1) Me   rutiyet 0  ncesi D %  nem Manast  rl    ' smail Hakk    dünyaya gelmezden yedi sene evvel, 3 Kas  m 1839 0  da ilan edilen Tanzimat Ferman   (Gülhane Hatt-   Hümayunu) 0  n  n hükümlerinin uygu-lanmaya ba $ land *  y  llar olan Sultan Abdülmecid d ! nemi 0  nin temel ! zelli * i olarak h  zl   bir bat  l  la $ ma hareketi ve kanunla $ t  rman  n varl *  g ! ze çarpmaktad  r. Gerçi  Abdülmecid iktidar  n  n ilk y  l  nda ilan edilmi $  olsa da, bat  l  la $ ma süreci kendisinden ! ncesine dayanmas  na ra * men, devlet yap  s   üzerindeki ! nemli de * i $ iklikleri uygu-lamaya koymas   sebebiyle, II. Mahmut 0  un Tanzimat 0 n ve bat  l  la $ ma sürecinin h  z-lanmas  n  n arkas  nda oldu * u kabul edilebilir 5 . Yani Osmanl   Devleti 0  nin yeni bir sü-rece girdi * ini ilan eden Tanzimat Ferman  , II. Mahmut d ! neminde zirveye ula $ an bat  l  la $ ma hareketlerinin bir neticesidir. Hukukî bak   mdan Tanzimat Ferman   bir anayasa olmasa bile, bir tak   m ana-yasal düzenlemeleri de içerdi * i için kanunla $ t  rma sürecinde Osmanl  - ' slam toplu-munun ilk ad  mlar  ndan bir say  labilir. Temel ! zelli * i olarak padi $ ah  n yetkilerini tek tarafl   olarak k   s  tlamas  , hukuka uygun hareket edece * ini ilan etmesi, müslim gayr-   müslim Osmanl   teb`as  na can, mal,  rz güvenli * i sa * lamas   say  larak ferman  n, hukuk devletine gidi $ in yolunu açt * n   s ! yleyen ara $ t  rmac  lar varsa da 6 , iktidar  n s  n  rland  r  lmas   sonucunu do * urmayacak olan, sadece saray  n otoritesini güçlendi-rici bir tak   m reform giri $ imleri biçiminde de * erlendirenler de vard  r 7 . Tanzimatla birlikte ' slâm hukukunun yan  nda Bat   men $ eli hukuk ve kanun ! rneklerinin de Osmanl   Devleti hukuki yap  s  na girdi * i g ! rülmektedir. Ferman 0  da yer alan,  1   er`î kanunlara uyulmamas !  n !  n zay !  flamaya sebep oldu (  u 2   ve  1 yeni ka-nunlar !  n vaz` edilmesinin gereklili (  i 2   ifadeleri bir anlamda buna i $ aret etmektedir. 5  Enver Ziya Karal,  1 Tanzimattan Evvel Garpl  la $ ma Hareketleri 2  , Tanzimat I , ' stanbul, 1999, 13-14. 6  Co $ kun . çok-Ahmet Mumcu, Türk Hukuk Tarihi Ders Kitab !  , Ankara, 1982, 313; Halil Cin-Ahmet  Akgündüz, Türk Hukuk Tarihi , Konya, 1989, 335; A. - eref G ! zübüyük,  Anayasa Hukuku , Ankara, 1993, 93; M. Akif Ayd  n, Türk Hukuk Tarihi , ' stanbul, 1999, 424-426. 7  Erdo * an Teziç,  Anayasa Hukuku , ' stanbul, 1997,139.
Related Search
Similar documents
View more
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks
SAVE OUR EARTH

We need your sign to support Project to invent "SMART AND CONTROLLABLE REFLECTIVE BALLOONS" to cover the Sun and Save Our Earth.

More details...

Sign Now!

We are very appreciated for your Prompt Action!

x